PSA (prostata specifični antigen) je protein koji proizvodi prostata, mala žlezda koja je deo muškog reproduktivnog sistema. Analiza PSA određuje njegovu koncentraciju u krvi i predstavlja jedan od najvažnijih laboratorijskih testova za procenu zdravlja prostate.
Povišene vrednosti PSA ne znače nužno da osoba ima karcinom prostate. Na rezultat mogu uticati i druga, često benigna stanja, zbog čega se PSA uvek tumači zajedno sa simptomima, kliničkim pregledom i drugim dijagnostičkim metodama.
Šta pokazuje PSA test?
PSA test može pomoći u:
- proceni zdravlja prostate;
- otkrivanju promena koje mogu ukazivati na oboljenje prostate;
- praćenju osoba sa benignim uvećanjem prostate;
- proceni prisustva zapaljenja prostate (prostatitisa);
- ranom otkrivanju karcinoma prostate kod osoba kod kojih postoji povećan rizik;
- praćenju uspešnosti lečenja i mogućeg povratka bolesti kod osoba kojima je dijagnostikovan karcinom prostate.
Važno je naglasiti da PSA nije specifičan marker za karcinom prostate. Povišene vrednosti mogu biti prisutne i kod benignih stanja.
Kada se preporučuje određivanje PSA?
Lekar može preporučiti PSA test ukoliko su prisutni simptomi kao što su:
- učestalo mokrenje, naročito noću;
- otežano ili slabo mokrenje;
- osećaj nepotpunog pražnjenja bešike;
- bol ili peckanje pri mokrenju;
- krv u mokraći ili semenu;
- bol u predelu karlice ili donjeg dela leđa.
PSA se može preporučiti i muškarcima koji nemaju simptome, u okviru preventivnih pregleda, posebno ako imaju povećan rizik za razvoj karcinoma prostate. Sama vrednost PSA ne može potvrditi niti isključiti karcinom prostate. Ukoliko je rezultat povišen, lekar može preporučiti dodatne analize ili preglede, kao što su određivanje slobodnog PSA (free PSA), magnetna rezonanca prostate ili biopsija, ukoliko za to postoji indikacija.
Ko treba preventivno da kontroliše PSA?
Preporuke o skriningu razlikuju se u zavisnosti od individualnog rizika, ali se razgovor sa lekarom o PSA testiranju najčešće savetuje:
- muškarcima starijim od 50 godina;
- muškarcima starijim od 40 godina koji imaju povećan rizik (na primer ako je otac ili brat imao karcinom prostate);
- osobama kod kojih lekar proceni da postoji potreba za ranijim ili češćim kontrolama.
Odluku o preventivnom testiranju najbolje je doneti u dogovoru sa lekarom, uzimajući u obzir godine života, porodičnu anamnezu i opšte zdravstveno stanje.
Kako se pripremiti za PSA test?
Kako bi rezultat bio što pouzdaniji, preporučuje se:
- izbegavati ejakulaciju najmanje 48 sati pre vađenja krvi;
- izbegavati intenzivnu vožnju bicikla ili druge aktivnosti koje vrše pritisak na prostatu 24–48 sati pre analize;
- obavestiti lekara o svim lekovima koje uzimate;
- analizu uraditi pre digitorektalnog pregleda prostate ili nekoliko dana nakon pregleda, ukoliko je već obavljen;
- nakon biopsije prostate ili drugih uroloških intervencija potrebno je sačekati period koji preporuči urolog pre određivanja PSA.
Analiza se radi iz uzorka venske krvi, a gladovanje najčešće nije potrebno.
Najčešća pitanja
Da li povišen PSA znači da imam karcinom prostate?
Ne. Povišen PSA može biti posledica različitih benignih stanja, poput uvećanja ili zapaljenja prostate. Sam rezultat nije dovoljan za postavljanje dijagnoze.
Da li normalan PSA isključuje karcinom prostate?
Ne u potpunosti. Iako je rizik manji, pojedini muškarci sa karcinomom prostate mogu imati vrednosti PSA koje su u granicama referentnih vrednosti. Zato se rezultat uvek tumači zajedno sa kliničkom slikom i nalazom pregleda.
Šta je slobodni PSA (free PSA)?
Slobodni PSA predstavlja deo ukupnog PSA koji nije vezan za proteine u krvi. Odnos slobodnog i ukupnog PSA može pomoći lekaru u proceni rizika od karcinoma prostate kod osoba sa umereno povišenim ukupnim PSA.